درحال حاضر بخش قابل توجهی از فرایند های تولیدی به نوبتكاری (SHIFT WORK) اختصاص داشته و به تبع آن توجه به وضعیت كاركنــان نوبتكار اهمیت بالایی پیدا می كند.
در ایران نیز صنایعی چون نفت، پتروشیمی و سیمان در بخش تولیدی و بیمارستانها، فرودگاه و نیروی انتظامی در بخش خدمات از نوبت کاری استفاده می كنند. از سوی دیگر مشكلاتی مانند تنش شغلی، خستگی، نارضایتی از كار و… در شرایط نوبتكاری بیشتر بروز می کند.
نوشتار حاضر ضمن معرفی اجمالی سیستم های نوبتكاری و عوامل تنش زا و كاهنده رضایت شغلی ناشی از چنین شرایطی، به بیان راهكارهای بهبود شرایط كاری و رضایتمندی كاركنان نوبتكار باتوجه به تجربیات دیگر كشورها می پردازد.
∴ سیستم نوبتكاری:
سیستم نوبتكاری عبارت است از دوره های زمانی كه در 24 ساعت شبانه روز، افراد به كار مشغول هستند، یعنی 8 ساعت شیفت صبح، 8 ساعت شیفت عصر و 8 ساعت شیفت شب و یا دو شیفت 12 ساعته. این سیستم در بخش تولید در جاهایی كه نظام تولیدی پیوسته است، مانند پالایشگاه ها، صنایع پتروشیمی، كارخانه های سیمان و… و در بخش خدمات مانند بیمارستان ها، نیروی انتظامی، فرودگاه ها و… به كار می رود.
شیفت های كاری به دو صورت ثابت و چرخشی است. در نوبتكاریهای كشورهای آمریكا و كانادا حدود 42 درصد افراد نوبتكار از سیستم نوبتكاری متغیر (چرخشی) استفاده می كنند.
طبیعی است در نوبتكاری ثابت عده ای همیشه شب كار خواهند بود و این مضرات زیادی برای آنها به همراه خواهد آورد. محدودیت ها و اقتضائات خاص نوبتكاری باعث شده تا هر كسی در این سیستم ها دوام نیاورد و مدیران را بر آن داشته تا درمورد بهبود وضعیت و شرایط شغلی افراد بررسی نموده و راهكارهایی را ارائه دهند.
در این سیستم ها، خستگی، واماندگی، كسالت، انزوا، امراض روحی و روانی و بیماری های جسمی و بسیاری مسائل دیگر شایع و رایج است.
مطالعات انجام شده در صنایع پتروشیمی نیز نشان می دهد رضایت شغلی كاركنان بخش عملیاتی، از رضایت شغلی بخش ستادی كمتر است و اختلاف آن ها معنی دار است.
هرچند سیستم نوبتكاری به استفاده هرچه بیشتر و بهتــر از ماشین آلات و تولید بیشینه می انجامد، اما نباید فراموش كرد كه معایب و مضراتی هم دارد كه به طور خلاصه می توان آنها را به صورت زیر برشمرد:
1) شیـفت هـای ثـابت:
همانگونه كه در بالا اشاره شد، در اینگونه موارد عده ای دائماً نوبتكار شبانه خواهند بود و كارهای شبانه، ساعت بیولوژیك بدن را، كه زمان خواب، زمان غذا خوردن و زمان استراحت را تعیین می كند، به هم می زند و این وضعیت عوارض بسیاری دارد. ازطرف دیگر علاوه بر اختلال در سیستم خواب افراد، برنامه ارتباطات با خانواده و دیگر اقوام و آشنایان نیز مختل می شود. كم خوابی، كم اشتهایی و بیماریهای قلبی و حالت انزوا و گوشه گیری از دیگر علائم مشاهده شده در بین شب كاران است.
2) شیفـت های متغیـر و چرخـشی:
↵ شیفت چرخشی جلوگرد (Forward Rotating Shift) كه به صورت شیفت صبح ،شیفت عصر ،شیفت شب می چرخد.
↵ شیفت چرخشی عقب گرد(Backward Rotating Shift) كه عكس حالت اول انجام می گیرد.
مطالعات نشان می دهد رضایت شغلی و راحتی كاركنان در سیستم چرخش جلوگرد بیشتر از عقب گرد است. دركل، در این سیستم ها همه افراد نوبتكار به نحوی در مشكلات سهیم می شوند و تبعات منفی شیفت ثابت وجود ندارد اما ازطرف دیگر مشكلات عدیده ای چون به هم خوردن ریتم شبانه روزی، تنش، عوارض بهداشتی – ایمنی و كم خوابی را نیز به همراه دارد.
به هرحال در هر نوع از نوبتكاری معایب و مزایایی است و مدیر باید براساس تصمیم گیری و اهداف یكی را برگزیند. جدای از این مباحث، پاره ای از مشكلات به ساختار سازمانی و شرایط محیط كار و تناسب آن با سیستم نوبتكاری برمی گردد و مدیر می تواند به راحتی آنها را با اتخاذ تدابیری مرتفع گرداند.
ایـــن پیشنهادات درقالب توصیه هایی خواهدآمد.
∴ عوامل به وجود آورنده فشار عصبی و تنش در كار:
عوامل تنش زا تقریباً در زندگی همه افراد وجود دارد. محیط كاری نیز بنابه شرایط خود بی بهره از چنین عـواملی نیـست. اگر این عـوامل خارج از كنترل كاركنـان باشنـد به آسیـب های جدی منجر خواهد شد. لذا ضرورت دارد مدیران به ویژه در نظام های نوبتكاری، این عوامل و منابع استرس را شناخته و آنها را رفع یا كنترل كنند.
عوامل به وجود آورنده تنش به دو دسته فیزیكی و سازمانی تقسیم می شوند:
1) عوامل تنش زای جسمی و فیزیكی:
شامل صدا و دمای بیش از حد بالا یا بیش از حد پایین، لرزش های شدید و یا حتی سیستم شیفتی چرخشی و متغیر می باشد.
2) عوامل تنش زای سازمانی:
شامل مواردی چون خستگی، یكنواختی و عدم تنوع در كار، عدم رضایت شغلی، عدم امنیت شغلی، ابهام در مسئولیت، انزوا، میزان ریسك و خطر شغل است.
به نظر می رسد در صنایع نوبتكار امكان وقوع هر دو نوع عوامل وجود دارد و شاید نارضایتی كاركنان تاحدی به این مسائل مربوط باشد.
اگر بخواهیم به صورت بسیار خلاصه عوارض و تبعات بهداشتی – ایمنی ناشی از بروز و دوام تنش های شدید ومزمن در بین كاركنان را برشماریم، می توان گفت: بیماری های قلبی، فشارخون بالا، امراض گوارشی، جوش های پوستی، تنگی نفس، اختلالات عصبی و روانی، عدم تعادل در برقراری ارتباطات سودمند، خستگی، واماندگی، غیبت و جابجایی، اعتیاد به موادمخدر و مشروبات الكلی، افزایش ضایعات و تصادفات در كار و بسیاری موارد دیگر نمونه هایی هستند كه مانع از تحقق اهداف سازمان و افراد می شوند.
در رابطه با استرس كاری چند نكته قابل توجه است:
1/در شناسایی تنش شغلی چند فاكتور زیر باید مد نظر باشد:
• عوامل و علل تسهیل كننده تنش
• محل بروز استرس
• تناوب و شدت عوامل تنش زا
• گستردگی مشكل
2/در شناخت و تشخیص تنش شغلی به شاخصهایی چون میزان بیماری، مرخصی های پزشكی، نرخ جابجایی، گزارشهای بخش ایمنی و بهداشت و دعاوی خطرات شغلی باید توجه كرد.
3/همكاری مدیران و كاركنان در كنار هم برای از بین بردن مشكلات لازم و ضروریست و بدون هریك از این دو، مشكل كماكان برجای خود باقی خواهدماند.
4/لازم است هرچند ماه یكبار ارزیابی دقیقی از وضعیت پرسنل نوبتكاری و مشكلات ایشان به عمل آید.
حال سوال اینجاست كه باتوجه به عوامل تنش زا در سازمان ها، چه راهكارها و پیشنهادهایی برای مدیران صنایع نوبتكار در رابطه با برطرف كردن یا كاهش تنش و مشكلات در سیستم نوبتكاری می توان داشت، كه ازطریق آنها نه تنها شرایط شغلی ارتقا و بهبود یابد، بلكه رضایت شغلی كاركنان بخش عملیاتی و نوبتكاری بالا رود.
از این حیث ما به بیان مشكلات سیستم های نوبتكاری پرداخته و راه حل هایی را نیز پیشنهاد می كنیم.
1/ خستگـی: در 88 درصد شركت های نوبتكار آمریكا و كانادا، خستگی و افسردگی ناشی از كار، جزء مشكل ذكر شده است. این عامل كه ناشی از یكنواختی، عدم تحرك، تكراری بودن كار، نیاز به دقت زیاد، تنش زا بودن كار است در سیستم های نوبتكاری شایع است.
2/عوارض جسمی: كه ناشی از به هم خوردن چرخه شبانه روزی كاركنـان است و در نوبتـكاری های چـرخشی نیـز دیده مـی شود عبـارتند از:
• بیمـاری های قلبـی
• ناراحتـی های گـوارشی مانند كـم اشتـهایی، زخـم معده و…
• دیـابـت
• اعتیـاد به سیـگار، مـوادمخـدر و مشـروبـات الـكلی
• فشـار خـون بـالا
• اختـلالات روانـی
• انـزوا
3/ استرس كاری
4/عدم رضایت شغلی و احساس حقارت و خودكم بینی
5/آسیب پذیری درمقابل مشكلات جسمی و روحی
6/ اختلال در روند تعامل و برقراری ارتباط با دیگران از جمله خانواده
∴ پیشنهادات برای مدیریت سیستم نوبتكاری:
حال به طرح و ارائه توصیه ها و پیشنهادهایی برای رفع مشكلات و موانع پیش گفته در محیط كار و كم كردن عوارض منفی ناشی از نوبتكاری می پردازیم:
• وضعیت و شرایط نور، غذاخوری و تفریح و سرگرمی افراد بهبود یابد؛
• درصورت امكان هر فرد بیش از دو شیفت شبانه پشت سر هم نداشته باشد؛
• درصورت امكان هر فرد بیش از دو شیفت شبانه دوازده ساعته پشت سرهم نداشته باشد؛
• تقسیم روزهای مرخصی و تعطیلی بین شیفت ها، یعنی از جمع كردن روزهای مرخصی بپرهیزید زیرا احتمال تصادفات بالا می رود؛
• اجازه استراحت، تفریح و ارتباط با كاركنان دیگر را به افراد بدهید؛
• كاركنان را در ابتدای امر نسبت به عوارض احتمالی نوبتكاری مطلع سازید و مورد سبك زندگی خاص نوبتكاری را اعم از وعده های غذایی، شیوه خواب، ورزش و… به ایشان آموزش دهید؛
• اصول ارگونومی را در محیط كار برای افراد اجرا كنید؛
• توصیه ها و نكات بهداشتی را به صورت پوستر در اطراف سازمان بچسبانید و یا در پاكتهای حقوق و دستمزد، برای كاركنان بفرستید؛
• در بین كار اجازه خواب كوتاه به كاركنان بدهید؛ همان طورکه اكنون حدود 48 درصد كارخانه ها و شـركت های نوبتكار، به افراد اجازه خواب در بین كار و در زمان استراحت و تفریح را می دهند.
• برای نوبتكاران بویژه كسانی كه شب ها كار می كنند محیطی را فراهم سازید كه به فعالیت و نرمش و ورزش بپردازند؛
• از بی سیم در شیفت شبانه استفاده كنید تا امنیت و برقراری ارتباط سریع تسهیل گردد؛
• معاینات سالانه دقیقی از كاركنان به عمل آورید؛
• سیستـم نوبتـكاری چرخشی جـلوگرد (صبح، عصر، شب) را به جـای نوبتكاری چـرخشی عقـب گرد (شب، عصر، صبح) جایگزین كنید؛
• برنامه ایمنی دررابطه با رفتار افراد را به اجرا درآورید؛
• گروه های ایمنی تشكیل دهید كه مسائل شیفتهای مختلف را بررسی كنند؛
• برای انتخاب افراد شیفت کار معاینات بدو استخدام مخصوص مدنظر قرار گیرد و پزشک متخصص طب صنعتی صلاحیت وی را تایید نماید.
• مواد آموزشی نوبتكاران را افزایش دهید؛
• تدبیری بیندیشید كه مدیران بخش منابع انسانی، عصرها و شبها بیشتر حضور داشته باشند؛
• دركنار قهوه و چای، تغذیه شكلات های مقوی در برنامه قرار دهید؛
• از اضافه كاری های زیادی پرهیز كنید؛
• گاهی خط تولید را بدون اطلاع قبلی تعطیل كنید ( البته اگر هزینه آن بالا نیست)
• به افرادی كه یك فصل را بدون غیبت در كار شركت كرده اند پاداش خوب بدهید؛
• اتاق هایی برای «چرت بین كار» با صندلی های راحت و محیط ساكت آماده سازید؛
• اجازه دهید افراد شیفتهای خود را با هم جابجا و یا معامله كنند؛
• كاركنان را در تصمیم گیری ها دخالت دهید؛
• در برخی آموزش ها از كاركنان برای آموزش استفاده كنید؛
• خبرنامه ای حاوی تذكر نكات مهم و مفید برای كاركنان نوبتكار منتشر سازید؛
• از سری برنامه های كمك به كاركنان برای سازگار كردن افراد با عوامل تنش زا استفاده كنید؛
• از چرخش شغلی بین نوبتكاران برای افزایش تنوع، كــارایی و رضایت شغلی استفاده كنید.
البته به كاركنان نیز توصیه می گردد نكات زیر را جدی گرفته و اجرا نمایند تا وضعیت كاری و روحی آنها بهبود یابد:
• محل بسیار آرام و ساكتی برای خواب خود درنظر بگیرید و سعی كنید هر نوع عامل ایجاد صوت و به هم زننده آرامش را از اطراف خود حذف نمایید.
• اگر جزء نوبتكاران بویژه شب كاران هستید به ورزش و تمرینات بدنی روزانه توجه بیشتری داشته باشید؛ حداقل پیاده روی، چرخیدن در اطراف، فعالیت با دوستان را از دست ندهید.
• حتما رژیم غذایی تایید شده ای را تنظیم كرده و براساس آن جلو بروید؛ سعی كنید همیشه از سبزیجات و میوه های تازه استفاده كنید.
• در سر كار برای خود تنوع ایجاد كنید، مثلاً گاهی قدم بزنید، گاهی به دستشویی رفته و آبی به صورت بزنید و نفسی تازه كنید، به نوار یا رادیو گوش دهید.
• با خانواده خود آخر هفته ها به مسافرت و گردش رفته و كمبود ارتباطات را جبران كنید.
• بعد از شیفت شبانه بلافاصله به رانندگی نپردازید.
• كمتر از قرص های خواب آور استفاده كنید، به عبارت دیگر خود را به آنها عادت ندهید.
• تا حد امكان از اضافه كاری بلافاصله بعد از شیفت بپرهیزید.
